Η ξερολιθιά, η ψυχοθεραπεία, τα περατά όρια

μια νεο-υλιστική αναλογία της ψυχοθεραπείας

Το παρακάτω κείμενο αποτελεί ένα (πρώτο) σχεδίασμα από μερικές δημιουργικές|κριτικές σκέψεις ως προς την λειτουργία της ψυχοθεραπείας, μέσα από ένα νεο-υλιστικό φακό (όπως τον εξερευνούμε τα τελευταία χρόνια στις ομάδες μελέτης του έργου των Deleuze & Guattari). Αν και τις κατευθύνσεις, τις δημιουργικές ιδέες, την τελική επιμέλεια και σύνθεση του κειμένου την έχω εγώ, η τεχνητή νοημοσύνη με βοήθησε αρκετά (τα λάθη δικά μου…). Ιδέες για το κείμενο άντλησα από τα κείμενα της Karen Barad, της Isabel Stengers, των Sandro Mezzadra & Brett Neilson, των Jacques Derrida & Δημήτρη Παπανικολάου, του David Epston κα. Θα ήθελα το κείμενο να εξελιχθεί και να εμπλουτιστεί με πρακτικές και παραδείγματα, αλλά σιγά-σιγά. Μπορείτε να το κατεβάσετε σε pdf εδώ και στα αγγλικά εδώ.

Στις εποχές της βροχής στο μεσογειακό τοπίο, η παρατεταμένη ξηρασία διακόπτεται από την απότομη,  έλευση του νερού. Οι χείμαρροι γίνονται ορμητικοί, παρασύροντας χώμα, πέτρες, ρίζες σε μια γρήγορη πορεία προς τα κάτω. Η ψυχική οδύνη, το τραύμα και οι ψυχοκοινωνικές κρίσει λειτουργούν συχνά με την ίδια ασυγκράτητη, κατακλυσμιαία ορμή. Απέναντι σε αυτόν τον ψυχικό χείμαρρο, μια κυρίαρχη ψυχιατρική και κανονιστική λογική της νεωτερικότητας υπήρξε ιστορικά η κατασκευή ενός τσιμεντένιου φράγματος. Παράγγελμα ήταν η καταστολή, ο αυστηρός έλεγχος, η αναχαίτιση της ροής μέσω άκαμπτων διαγνώσεων και συμπεριφορικών περιορισμών. Το τσιμέντο πρόσκαιρα διακόπτει τη ροή αλλά αναπόφευκτα, υποκύπτει στην τεράστια υδροστατική πίεση της καταπιεσμένης ενέργειας.

Αντίθετα, η λαϊκή, νότια φροντίδα του τοπίου μάς κληροδότησε μια ριζικά διαφορετική τεχνολογία διαχείρισης της ορμής: την ξερολιθιά. Η στρατηγική τοποθέτησή της εγκάρσια στην κοίτη των χειμάρρων δεν αποσκοπεί στην ολοκληρωτική ανάσχεση της υδάτινης ροής, αλλά στην ελεγχόμενη απομείωσή της. Εάν προσεγγίσουμε την ψυχοθεραπευτική πρακτική όχι ως μια διαδικασία κανονιστικής «επιδιόρθωσης» αλλά ως την τέχνη της κατασκευής μιας ξερολιθιάς εντός της κοίτης του ψυχικού χειμάρρου, βρισκόμαστε μπροστά σε μια κλινική αναθεώρηση βαθιά πολιτική: η θεραπεία γίνεται ένας τόπος όπου τα ανθρώπινα δίκτυα συναντούν τη μη-γραμμική ιστορία, η ορμή διαθλάται, τα όρια λειτουργούν ως τόποι φιλοξενίας και τα υλικά ιζηματοποιούνται συγκροτώντας ένα ζωντανό αρχείο.

Η ξερολιθιά ως περίθλαση, μέσα από την Karen Barad

Για να κατανοήσουμε αυτή τη δυναμική, μπορούμε να αντλήσουμε από την θεωρία του agential realism (πως να το μεταφράσουμε καλύτερα στα ελληνικά;) της Karen Barad, όπου το οντολογικό, το γνωσιολογικό και το ηθικοπολιτικό στοιχείο συνδέονται αναπόσπαστα.

Στην παραδοσιακή θεώρηση, η θεραπεύτρια λειτουργούσε συχνά ως οθόνη προβολής, καθρέφτης (αντανάκλαση) ή ως εξωτερικός παρατηρητής που αλληλεπιδρούσε με ένα ξεχωριστό, προϋπάρχον υποκείμενο. Η κβαντική οντολογία και ο agential realism της Karen Barad ανατρέπουν αυτό το σχήμα, εισάγοντας την έννοια της ενδο-αλληλεπίδρασης (intra-action), όπου τα σώματα και τα νοήματα δεν προϋπάρχουν της σχέσης τους, αλλά αναδύονται και συν-δημιουργούνται μέσα από αυτήν.

Η θεραπεύτρια δεν καλείται να σταματήσει την ορμή του νερού, αλλά να συναρμολογήσει σε ξερολιθιά τα υλικά του κλινικού πλαισίου με τέτοιο τρόπο ώστε να προκαλέσει περίθλαση (diffraction). Η περίθλαση, τόσο ως φυσικό φαινόμενο όσο και ως μεθοδολογικό εργαλείο, δεν είναι η παθητική αντανάκλαση του ταυτού (όπως ένας καθρέφτης), αλλά η μελέτη των μοτίβων των διαφορών που «κάνουν τη διαφορά». Όπως το νερό που προσκρούει στους λίθους της ξερολιθιάς διαθλάται, διαχέεται και ανακατευθύνεται, έτσι και η θεραπευτική πράξη παράγει νέα μοτίβα ύπαρξης μέσα από την ενδο-αλληλεπίδραση (intra-action). Θεραπευτ@ και θεραπευόμεν@ δεν είναι προϋπάρχουσες, οριοθετημένες οντότητες που απλώς ανταλλάσσουν πληροφορίες, αλλά αναδύονται και συν-δημιουργούνται μέσα από την ίδια τη σχέση.

Αυτή η πράξη της κατασκευής και της συν-αλληλεπίδρασης δεν είναι μια ουδέτερη τεχνική, αλλά μια βαθιά ηθική πρακτική response-ability (ευθυνο-αποκρισιμότητας). Η Barad υπογραμμίζει ότι κάθε πράξη γνώσης και παρέμβασης φέρει ηθική διάσταση. Ο θεραπευτής-τεχνίτης δεν έχει την επιλογή της «ουδετερότητας»· είναι ενσωματωμένος στη διαδικασία (ένα υλικό-λογοθετικό σώμα που συμπράττει) και φέρει ηθική ευθύνη για τους κόσμους και τις πραγματικότητες που συν-δημιουργεί με τ@ θεραπευόμεν@. Η δημιουργία της ξερολιθιάς, επομένως, είναι η ανάληψη της response-ability: η ικανότητα και η υποχρέωση να προσφέρεις μια δομή (απόκριση) ικανή να μεταστοιχειώσει το τραύμα χωρίς να το καταστείλει.

Η Οικολογία των Διάκενων (Isabelle Stengers)

Μια ξερολιθιά δεν στέκεται όρθια χάρη σε κάποιο συνδετικό υλικό, αλλά χάρη στη βαρύτητα, τη συναρμογή των ετερογενών λίθων αλλά κυρίως, χάρη στην ισορροπία ανάμεσα στις πέτρες και τα κενά της. Εδώ, η οπτική μας συναντά τη φιλοσοφία του Alfred North Whitehead, ο οποίος διατύπωσε πως «η ζωή ελλοχεύει στα διάκενα κάθε ζωντανού κυττάρου» (“life lurks in the interstices of each living cell”). Αυτά τα κενά δεν είναι απλώς απουσία ύλης, αλλά η ίδια η συνθήκη της ζωής και της αλλαγής. Η φιλόσοφος Isabelle Stengers, επεκτείνοντας τον Whitehead, προτείνει την εδραίωση ενός «πολιτισμού των διάκενων» (culture of interstices). Σε αντίθεση με το τσιμέντο που απορρίπτει τα διάκενα και τα ζιζάνια, στην ξερολιθιά οι σχισμές τής ανήκουν εξίσου με τις πέτρες που την αποτελούν.

Σε θεωρητικό επίπεδο, τα διάκενα για τη Stengers δημιουργούν τις δικές τους διαστάσεις και λειτουργούν ως ένας χώρος όπου η συνήθης, αυτοματοποιημένη κοινωνική λειτουργία αναστέλλεται. Επιτρέπουν στην κατασκευή να αναπνέει, να μετατοπίζεται ελαφρώς και να φιλοξενεί μια μικρο-οικολογία ζωής. Δεν ορίζεται ανταγωνιστικά προς το κυρίαρχο «μπλοκ» (το κράτος, την κανονικότητα, τον καπιταλισμό). Αν συμβαίνει αυτό, αποτελεί απλώς την αντανάκλασή του.

Στην ψυχοθεραπευτική διεργασία, τα «διάκενα» είναι οι αναγκαίες ρωγμές της βεβαιότητας: είναι οι σιωπές, οι παύσεις, οι αβεβαιότητες, τα κενά νοήματος, οι γλωσσικές παραδρομές, οι σωματικοί κραδασμοί. Αυτά τα θεραπευτικά διάκενα μετατρέπονται στον απόλυτο χώρο φιλοξενίας. Ακολουθώντας τον Jacques Derrida, μπορούμε να διαχωρίσουμε τη φιλοξενία της παραδοσιακής ψυχιατρικής, η οποία είναι «υπό όρους» (προσκαλεί μόνο ό,τι μπορεί να διαγνώσει και να ελέγξει), από την «απροϋπόθετη φιλοξενία» των διάκενων. Η απροϋπόθετη φιλοξενία δεν αφορά την αναμενόμενη «πρόσκληση» (invitation), αλλά το άνοιγμα στην απόλυτη έκπληξη, στην «επίσκεψη» (visitation) του ριζικά Άλλου ή του απρόβλεπτου τραύματος, που μπορεί να εμφανιστεί ανά πάσα στιγμή.

Το πορώδες της ξερολιθιάς προσφέρει αυτόν ακριβώς τον φιλόξενο χώρο. Μέσα από τα διάκενα, το νερό, οι σπόροι (οι νέες δυνατότητες) και τα έντομα περνούν απρόσκλητα. Ο θεραπευτής, ως μάστορας της συναρμολόγησης, οφείλει να διατηρεί αυτά τα διάκενα. Εκεί ενδημεί η ψυχική διεργασία, ακριβώς όπως στις ρωγμές της πραγματικής ξηρολιθιάς βρίσκουν πολύτιμο καταφύγιο ξηρόφιλα φυτά, λειχήνες, έντομα που περνούν τη χειμέρια νάρκη τους, και μικρά ερπετά, συγκροτώντας έναν εύθραυστο μικρόκοσμο βιοποικιλότητας. Το πορώδες της ξερολιθιάς, το γεγονός ότι «αναπνέει» και επιτρέπει τις μικρο-μετατοπίσεις χωρίς να καταρρέει, είναι το απόλυτο δομικό της πλεονέκτημα απέναντι στην υδροστατική πίεση. Έτσι, η θεραπεία μετατρέπεται σε μια πρακτική που δεν αναζητά τη διακοπή της ροής, αλλά τη δημιουργία ενός βιώσιμου, πορώδους οικοσυστήματος.

Η Ξερολιθιά ως Διαπερατό Όριο (Border as Method)

Αυτή η πορώδης κατασκευή λειτουργεί ως σύνορο του χειμάρρου. Για να κατανοήσουμε τη λειτουργία αυτού του συνόρου, οφείλουμε να στραφούμε στη ριζοσπαστική μεθοδολογία των Sandro Mezzadra και Brett Neilson, Border as Method (Το Σύνορο ως Μέθοδος). Σύμφωνα με αυτό το αναλυτικό πρίσμα, το σύνορο είναι ένα εργαλείο σκέψης, μια διαρκής διαδικασία που παράγει εξουσίες, υποκειμενικότητες και σχέσεις, η οποία διαπερνά τα σώματα και τις πόλεις.  

Το σύνορο δεν λειτουργεί με το δίπολο του εντός/εκτός. Λειτουργεί μέσα στην ένταξη, δημιουργώντας πολλαπλές μορφές μερικής, υπό όρους και επισφαλούς συμμετοχής. Η κεντρική έννοια της θεωρίας αυτής είναι η «διαφορική ένταξη» (differential inclusion). Επιπλέον, το σύνορο καθίσταται ένας «τόπος γνώσης», ένα επιστημολογικό εργαστήριο όπου η γνώση δεν παράγεται από την ουδέτερη παρατήρηση του κέντρου, αλλά από τις τριβές, τις αντιστάσεις και τις ασυνέχειες που γεννιούνται πάνω στο όριο.

Η ξερολιθιά είναι ακριβώς ένα τέτοιο σχεδιασμένο, μεθοδολογικό σύνορο απέναντι στον χείμαρρο. Τοποθετείται για να διακόψει την απόκρημνη, χαώδη κατωφέρεια και να δημιουργήσει ένα πριν και ένα μετά, δημιουργώντας την «πεζούλα», μια επίπεδη, καλλιεργήσιμη επιφάνεια. Το θεραπευτικό πλαίσιο (ο σταθερός χρόνος, ο προστατευμένος χώρος, οι κανόνες δεοντολογίας, το κράτημα) δημιουργεί αυτό το σύνορο. Βάσει της διαφορικής ένταξης, δεν αποκλείει τα τραυματικά και «επικίνδυνα» στοιχεία του ψυχισμού, αλλά τα εντάσσει υπό όρους, φιλτράροντάς τα. Πάνω στη ζώνη επαφής της θεραπευτικής σχέσης, μέσα από την τριβή με αυτό το όριο, η υποκειμενικότητα τ@ θεραπευόμεν@  ανασυγκροτείται. Η θεραπεία μας μαθαίνει να κατοικούμε τα διάκενα της ζωής μας, μετατρέποντας το σύνορο σε τόπο παραγωγής νέας γνώσης.

Η ιζηματοποίηση ως ζωντανό αρχείο

Καθώς το νερό περνά μέσα από τα διάκενα της ξερολιθιάς, η ταχύτητά του μειώνεται και η κινητική του ενέργεια μετασχηματίζεται. Η κινητική ενέργεια του νερού μειώνεται, επιτρέποντας στα «φερτά υλικά» που παρασύρθηκαν —το χώμα, τις μνήμες, τις γενεαλογικές αφηγήσεις, τα σωματικά ίχνη— να κατακαθίσουν. Καθώς ο ορμητικός χείμαρρος περιθλάται και επιβραδύνεται περνώντας μέσα από την ξερολιθιά, λαμβάνει χώρα μια βαθιά μεταβολή φάσης (phase transition) της ύλης-ενέργειας, όπως θα την περιέγραφε ο Manuel DeLanda στα Χίλια Χρόνια Μη-Γραμμικής Ιστορίας. 

Αυτή η διαδικασία ιζηματοποίησης (sedimentation) και στρωματοποίησης (stratification) συγκεντρώνει τα διασκορπισμένα θραύσματα της εμπειρίας και δημιουργεί νέο έδαφος, τις «πεζούλες», πίσω από το πορώδες όριο. Εδώ η ξερολιθιά αναδεικνύεται ως ένας μηχανισμός συγκρότησης (αλλά και αναταραχής) ενός αρχείου. Τα φερτά υλικά του χείμαρρου, όταν περιθλώνται και συγκρατούνται πίσω από το διαπερατό όριο της ξερολιθιάς, συσσωρεύονται σε στρώσεις, αποσυντίθενται, κομποστοποιούνται, δημιουργούν ένα οργανικό χούμο, ένα ζωντανό αρχείο των υλικών. 

Ο Jacques Derrida, στο θεμελιώδες έργο του *Η έννοια του Αρχείου* (Archive Fever), κατέδειξε ότι το αρχείο συνδέεται ετυμολογικά και οντολογικά με την «αρχή» — την εξουσία παρακατάθεσης (του κράτους ή του πατριαρχείου). Το νεωτερικό αρχείο δεν αποθηκεύει απλώς, αλλά καθιδρύει τον νόμο του τι μπορεί να αρχειοθετηθεί, όντας ταυτόχρονα συντηρητικό και επαναστατικό. Όμως, η ξερολιθιά δεν πρόκειται για το παραδοσιακό, νεωτερικό αρχείο του Derrida, το οποίο ταυτίζεται με την εξουσία (αρχή), το Πατριαρχικό Κράτος και την «εξουσία παρακατάθεσης» κλειστών, αποστειρωμένων εγγράφων. Αντίθετα, είναι ένα ριζικά ανοιχτό, υλικό και οργανικό αρχείο.

Για να ξεφύγουμε από την παθητική, εξουσιαστική λογική του κρατικού αρχείου, η ψυχοθεραπευτική ξερολιθιά λειτουργεί μέσα από αυτό την ιζηματοποίηση (sedimentation) και η κομποστοποίηση του τραύματος. Η έννοια της κομποστοποίησης συνομιλεί με τη θεωρία του agential realism της Barad, η οποία μας υπενθυμίζει ότι η ύλη δεν είναι παθητική, αλλά δρώσα. Στη θεραπευτική συνάντηση, λόγος και ύλη συμπράττουν. Τα τραυματικά συμβάντα βιώνονται σωματικά, συναισθηματικά και σχεσιακά, μεταβάλλοντας το ίδιο το «υλικό-λογοθετικό σώμα» (material-discursive body) τόσο του θεραπευόμενου όσο και του θεραπευτή. Η ιζηματοποίηση αυτών των υλικών πίσω από την ξερολιθιά λειτουργεί ως μια «τομή αυτενέργειας» (agential cut), η οποία σταθεροποιεί προσωρινά την πραγματικότητα, επιτρέποντας στο υποκείμενο να αποκτήσει έδαφος.

Η τομή αυτή λειτουργεί μέσα από αυτό που ο Δημήτρης Παπανικολάου ονομάζει «αναταραχή αρχείου» (archive trouble). Η αναταραχή αρχείου ορίζεται ως μια εικονοκλαστική επιστροφή στο υλικό στίγμα του παρελθόντος, η οποία εκκινεί από το ενσώματο παρόν. Το αρχείο παύει να είναι ένα ουδέτερο, αποστειρωμένο αποθετήριο πληροφοριών και μετατρέπεται σε ένα «ενεργειακό πεδίο σύγκρουσης». Ο Παπανικολάου συνδέει άμεσα αυτή την αναταραχή με τη διαδικασία της ψυχανάλυσης: είναι μια διαδικασία που επιμένει στη διαδρομή μάλλον παρά στο αποτέλεσμα, ανασύροντας μνήμες που είναι ατελείς, αποσπασματικές και σωματικά δυσβάσταχτες, φέρνοντας στο φως ιστορίες σπαραγμού αλλά και «ιστορίες συναισθήματος, επιθυμίας, επαφής». Το αρχείο που συν-δημιουργείται μετατρέπεται σε μια οικολογία πρακτικών. 

Σε αυτή τη διεργασία αναταραχής, ο θεραπευτής, όπως προτείνει ο David Epston – εκ των θεμελιωτών της αφηγηματικής θεραπείας – αναλαμβάνει τον ρόλο του «συν-ερευνητή» και αρχειοθέτη. Συλλέγει μαζί με τ@ θεραπευόμεν@ τα ιζήματα του βίου, όχι για να τα κλειδώσει σε έναν ιατρικό φάκελο, αλλά για να τα αφήσει να κομποστοποιηθούν. Αντί το αρχείο να χτιστεί με τσιμέντο για να εγκλείσει τις δυνατότητες, δομείται μέσα από την περίθλαση της ξερολιθιάς ως ένα γόνιμο στρώμα από κομπόστ. Τα υλικά δεν κατατάσσονται σε αδρανείς φακέλους, αλλά εισέρχονται σε μια δυναμική διαπραγμάτευση. Η μνήμη και το βίωμα του θεραπευόμενου, οι ενσώματες εγγραφές της βίας ή της επιθυμίας, συγκροτούν ένα ζωντανό αρχείο που «αναπνέει» μέσα από τα κενά του. Όπως υπογραμμίζει η Barad, αυτή η πράξη ενέχει τη διαλογική ηθική της «ευθύνης-ανταπόκρισης» (response-ability): ο θεραπευτής δεν είναι ένας ουδέτερος παρατηρητής που στέκεται «απ έξω», αλλά έχει ηθική ευθύνη για τους κόσμους και τα νοήματα που κοινο-δημιουργεί με τον θεραπευόμενο. 

Με την αναλογία των θεραπευτικών πρακτικών ως μια οικολογία της ξερολιθιάς, συγκροτούμε μια νέα ηθική της παρέμβασης. Μας καλεί να εγκαταλείψουμε τη φαντασίωση του τσιμεντομπλοκ, της «θεραπείας» ως εξαφάνισης του ψυχικού πόνου. Μέσα από την ενσώματη ευθυνο-αποκρισιμότητα (response-ability), αναλαμβάνουμε τον ρόλο του συν-δημιουργού που επιτρέπει στον χείμαρρο να περιθλαστεί. Μας καλεί να υιοθετήσουμε το σύνορο ως παραγωγική μέθοδο, αγκαλιάζοντας τη διαφορική ένταξη του ψυχικού πόνου. Μας καλεί να σεβαστούμε τον πολιτισμό των διάκενων, διαφυλάσσοντας τις σιωπές όπου αναδύεται η ζωή. Και τέλος, μας αναδεικνύει σε αρχειοθέτες της αναταραχής, επιτρέποντας στα θραύσματα της μνήμης να ιζηματοποιηθούν και να κομποστοποιηθούν, μετατρέποντας την ορμή του χείμαρρου σε μια εύφορη πεζούλα όπου η ζωή μπορεί να ριζώσει και να ανθίσει.

συνεχίζεται με τις νεο-υλιστικές θεραπευτικές πρακτικές και παραδείγματά τους