Tag Archives: ψυχολογία

Ποιοτικές Μέθοδοι Έρευνας στην Ψυχολογία

Πρόσφατα ανέλαβα να εισηγηθώ το θέμα των ποιοτικών μεθόδων έρευνας στις κοινωνικές επιστήμες και την ψυχολογία, σε διάφορες συνθήκες. Αν και δεν έχει άμεσα με το θέμα της ψυχοθεραπείας, παρακάτω, μπορείτε να δείτε σε ένα slideshare την παρουσίαση των 2 εισηγήσεών μου, ενωμένες σε μια συνοπτική παρουσίαση.

Η παρουσίαση συμπληρώνεται όμορφα με έναν βιβλιογραφικό οδηγό που συναρμολόγησα: Βιβλιογραφικός Οδηγός Ποιοτικών Μεθόδων

Για πληροφορίες/ερωτήσεις/διορθώσεις, επικοινωνία στα σχόλια ή στα πεδία της επικοινωνίας.

Μεταστρουκτουραλισμός & Θεραπεία

Μεταστρουκτουραλισμός & Θεραπεία – περί τίνος πρόκειται;

συντονισμός: Leonie Thomas

Παραθέτω μια μετάφραση που έκανα πρόσφατα, σε άρθρο της Leonie Thomas, για την επίδραση του μεταστρουκτουραλισμού (poststructuralism), δηλαδή των μεταμοντέρνων ιδεών στον κόσμο και την πρακτική της ψυχοθεραπείας. Μπορείτε να την κατεβάσετε σε αρχείο pdf στον ακόλουθο σύνδεσμο: thomas – μεταστρουκτουραλισμός και θεραπεία

αυτό το άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στο Τεύχος 2 (2002) του International Journal of Narrative Therapy and Community Work.

Η αφηγηματική θεραπεία επηρεάστηκε πολύ από τις μεταστροκτουραλιστικές ιδέες, αν και για πολλές από εμάς, μπορεί να είναι σημαντική πρόκληση να καταλάβουμε πραγματικά τι είναι ο μεταστρουκτουραλισμός! Προσωπικά, έχουμε εκπλαγεί, μας έχει προκαλέσει, μας έχει τσιτώσει μερικές φορές εξουθενώσει το να προσπαθούμε να καταλάβουμε το μεταστρουκτουραλισμό και τι μπορεί να σημαίνει για την πρακτική μας ως θεραπεύτριες.

Αν και είναι πολύπλοκο θέμα, αυτό εδώ είναι ένα σύντομο κείμενο. Εστιάσαμε απλά σε ορισμένες περιοχές και προσπαθήσαμε να προσφέρουμε μερικές απαντήσεις σε συχνά ερωτήματα. Δεν υπονοούμε ότι αυτές είναι οι σωστές ή οι μόνες απαντήσεις, ελπίζουμε απλά ότι θα σας φανούν χρήσιμες. Σίγουρα μάθαμε πολλά συναρθρώνοντάς τες.

Πριν αρχίσουμε θα θέλαμε να αναφέρουμε ότι προκειμένου να εξηγήσουμε το μεταστρουκτουραλισμό πρέπει να προσπαθήσουμε να δείξουμε πως διαφέρει από το στρουκτουραλισμό. Θέτουμε αυτές τις διακρίσεις μόνο και μόνο επειδή είναι ο μόνος τρόπος που μπορούμε να εξηγήσουμε τις διαφορές. Θέλουμε επίσης να αναφέρουμε ότι σε καμία περίπτωση δεν είναι στόχος μας να απαξιώσουμε ή να δείξουμε ασέβεια σε αυτούς που προτιμούν να εργάζονται με στρουκτουραλιστικούς τρόπους. Όλοι μας ασχολούμαστε με ιδέες και θεραπευτικές πρακτικές με διαφορετικό τρόπο. Δημιουργούμε μοναδικούς τρόπους της θεραπευτικής πράξης. Εδώ προσπαθούμε μόνο να εξηγήσουμε πως κατανοούμε τις μεταστρουκτουραλιστικές ιδέες και πως αυτές διαμορφώνουν την δουλειά μας.

  1. Τι είναι ο στρουκτουραλισμός – πως έχει επηρεάσει τον κόσμο της θεραπείας;

Όπως εμείς το καταλαβαίνουμε, υπήρξε μια εποχή, κατά τη διάρκεια αυτού που αναφέρεται ορισμένες φορές ως ‘Επιστημονική Επανάσταση’, όταν διάφοροι άνθρωποι στην Ευρώπη άρχισαν να πιστεύουν ότι το σύμπαν και τα πάντα εντός του μπορούσαν να γίνουν κατανοητά με την ανακάλυψη των νόμων (δομών) που κυβερνούν όλα τα φυσικά φαινόμενα. Η υπόρρητη παραδοχή ήταν ότι υπάρχουν θεμελιώδεις, δομές που δεν υπόκεινται στην αλλαγή οι οποίες κυβερνούν τα πάντα, από τον κόσμο ως την συμπεριφορά των πιο μικρών μορίων. Οι μέθοδοι της επιστημονικής έρευνας αναπτύχθηκαν για να μάθουμε για αυτές τις δομές. Ήταν αποδεκτό ότι η αντικειμενική επιστημονική διερεύνηση θα μπορούσε να παρέχει αξιόπιστη, έγκυρη και καθολικά εφαρμόσιμη γνώση του φυσικού κόσμου. Αυτή η προσέγγιση οδήγησε σε ορισμένες απίστευτα σημαντικές εξελίξεις στις φυσικές επιστήμες και οι εφευρέσεις και οι τεχνολογίες που προέκυψαν από αυτή έχουν μεταμορφώσει τον κόσμο με πολλούς τρόπους.

Δεν πρέπει να εκπλήσσει ότι αυτές οι “στρουκτουραλιστικές” ιδέες έφτασαν να επηρεάσουν τις κοινωνικές επιστήμες, και οι άνθρωποι από ένα μεγάλο εύρος επιστημονικών κλάδων (ανθρωπολογία, γλωσσολογία, κοινωνιολογία, ψυχολογία, οικογενειακή θεραπεία) ξεκίνησαν να αναζητούν τις υποφώσκουσες εσωτερικές ‘δομές’ των ανθρώπων, των οικογενειών, των κοινωνιών, του πολιτισμού, της γλώσσας, κλπ. Ένα από τα αποτελέσματα της ‘στρουκτουραλιστικής’ προοπτικής στις κοινωνικές επιστήμες ήταν η ενίσχυση της αντίληψης ότι οι άνθρωποι μπορούν να μελετηθούν με τον ίδιο τρόπο που μελετώνται τα αντικείμενα. Αυτό συμπεριλαμβάνει την θέαση των ανθρώπων ως ξεχωριστών, συγκεκριμένων (discrete) ενοτήτων, χωρίς σχέση με άλλους ανθρώπους. Ο στρουκτουραλισμός επίσης υπονοούσε ότι ήταν πιθανό να μελετηθούν οι άλλοι άνθρωποι αντικειμενικά και χωρίς προκαταλήψεις. Αυτοί οι τρόποι θέασης του κόσμος είχαν οδηγήσει σε τόσες πολλές “ανακαλύψεις” στις φυσικές επιστήμες. Αυτές οι ‘στρουκτουραλιστικές’ ιδέες έγιναν πολύ δημοφιλείς. Στην πραγματικότητα, ειδικά στον επαγγελματικό κόσμο, οι ιδέες αυτές έχουν κυκλώσει τον κόσμο και λίγα μέρη υπάρχουν τώρα όπου οι στρουκτουραλιστικές ιδέες δεν έχουν επικρατήσει.

Οι στρουκτουραλιστικές ιδέες σίγουρα επηρέασαν τον κόσμο της θεραπείας. Στην ψυχολογία, η επίδραση των ιδεών αυτών έχει οδηγήσει πολλές από εμάς να πιστέψουμε ότι αν θέλαμε να γνωρίσουμε την “αλήθεια” για ένα πρόσωπο θα έπρεπε να ‘ξεφλουδίσουμε’ τα “επίπεδα” του εαυτού. Ο στρουκτουραλισμός υπονοούσε ότι κάπου στο βάθος, θα μπορούσαμε να βρούμε τον “εσώτερο εαυτό” και επομένως την “αλήθεια” της ταυτότητας του προσώπου. Αυτές οι ιδέες οδήγησαν πολλούς στον κόσμο της θεραπείας να πιστέψουν ότι η “συμπεριφορά” των ανθρώπων οφειλόταν στην επίδραση αυτών των θεμελιωδών δομών. Οι θεραπευτές και άλλοι άρχισαν να αναπτύσσουν ένα ολόκληρο αριθμό τρόπων ερμηνείας της συμπεριφοράς των ανθρώπων σαν να σχετίζεται με κάποιο τρόπο με τη δράση αυτού του εσώτερου εαυτού, της εσωτερικής ψυχής, ή της εσωτερικής φύσης. Όταν κάποιος δρούσε με επιθυμητούς τρόπους, μπορεί να θεωρείτο ότι η συμπεριφορά αυτή οφειλόταν σε έναν εσώτερο εαυτό που λειτουργούσε καλά. Όταν κάποιος δρούσε με λιγότερο επιθυμητούς τρόπους, μπορεί να θεωρείτο ότι αυτό οφειλόταν σε κάποια διαταραχή, ελάττωμα ή διαστρέβλωση στον εσώτερο εαυτό, στο είναι του.

Η επίδραση του στρουκτουραλισμού μπορεί ακόμα να ιδωθεί σε όλο τον κόσμο της θεραπείας. Ο στρουκτουραλισμός έχει ενθαρρύνει τις θεραπεύτριες και άλλους επαγγελματίες να πιστέψουν ότι είναι ο ρόλος μας να γνωρίζουμε τις συναισθηματικές και ψυχολογικές “αλήθειες” για τα άτομα με τα οποία δουλεύουμε, ότι είναι ο ρόλος μας να μπορούμε να ερμηνεύουμε/ να κάνουμε διάγνωση την συμπεριφορά που επιδεικνύεται σαν να συσχετίζεται με κάποιο τρόπο με την λειτουργία του εσώτερου εαυτού/φύσης/ψυχής του προσώπου, και ότι είναι τότε ο ρόλος μας να αναπτύξουμε μια θεραπεία για κάποια περιγραφή του προσώπου που αφορά.

Προφανώς, το πως το κάνουν αυτό οι θεραπεύτριες και οι ψυχολόγοι διαφέρει σε μεγάλο βαθμό! Το μόνο που κάναμε εδώ είναι να προσπαθήσουμε να εξηγήσουμε τι πιστεύουμε ότι σημαίνει ο στρουκτουραλισμός και να αναφέρουμε ορισμένες γενικές τάσεις σε σχέσει με το πως έχει επηρεάσει τον κόσμο της θεραπείας.

  1. Τι είναι ο μεταστρουκτουραλισμός και πως σχετίζεται με τον κόσμο της θεραπείας;

Ο μεταστρουκτουραλισμός είναι ένας τρόπος σκέψης που αμφισβητεί ορισμένες από τις παραδοχές του στρουκτουραλισμού. Οι ρίζες του μπορεί να αναχθούν σε διάφορους Γάλλους φιλοσόφους, όπως τον Michel Foucault και τον Jacques Derrida, και στη συνέχεια έχει επηρεάσει όλα τα διαφορετικά πεδία τα οποία έχει κατακτήσει ο τρόπο σκέψης του στρουκτουραλισμού.

Με σκοπό την προσπάθεια εξήγησης των διαφορών ανάμεσα στο στρουκτουραλισμό και το μεταστρουκτουραλισμό δημιουργήσαμε έναν πίνακα. Στην αριστερή κολόνα περιγράφουμε ορισμένες από τις παραδοχές του στρουκτουραλισμού, στη μεσαία κάποιες από τις παραδοχές του μεταστρουκτουραλισμού, και στην δεξιά έχουμε περιλάβει ορισμένες από τις προ(σ)κλήσεις που θεωρούμε ότι μας απευθύνει ως θεραπεύτριες η μεταδομιστική σκέψη.

Για άλλη μια φορά, οι θεραπευτές ασχολούνται με τις μεταδομιστικές ιδέες με μεγάλη ποικιλία τρόπων. Σε αυτόν τον πίνακα προσπαθήσαμε να χαρτογραφήσουμε μερικές από τις διαφορές ανάμεσα στον δομισμό και τον μεταδομισμό και μερικές από τις προ(σ)κλήσεις που θεωρούμε ότι απευθύνει ο μεταστρουκτουραλισμός στον κόσμο της θεραπείας.

  1. Μόνο την θεραπεία επηρεάζει ο μεταστρουκτουραλισμός ή είναι ένα ευρύτερο φαινόμενο;

Ο μεταστρουκτουραλισμός είναι ένα πολύ διαδεδομένο φαινόμενο! Από τη δεκαετία του 1960 υπήρξε γεωμετρική εξέλιξη στην μεταστρουκτουραλιστική σκέψη σε πολλά διαφορετικά πεδία μέσα στα οποία η κριτική φιλοσοφία, η πολιτισμική ανθρωπολογία, η γλωσσολογία, η λογοτεχνική θεωρία και η κοινωνιολογία. Σχετικές εξελίξεις συμβαίνουν επίσης στα πεδία της τέχνης, της εκπαίδευσης, της αρχιτεκτονικής όπως και των μαθηματικών και της φυσικής.

  1. Πως ταιριάζει ο φεμινισμός με τον μεταστρουκτουραλισμό;

Όπως ο μεταστρουκτουραλισμός αμφισβητεί τα αυτονόητα, ο φεμινισμός αμφισβητεί και προκαλεί τους κυρίαρχους τρόπους της κατανόησης των σχέσεων ανάμεσα στα φύλα και τα αποτελέσματα της πατριαρχίας στις ζωές των ανθρώπων. Υπάρχουν πολλές διαφορετικές μορφές φεμινισμού, ή, στην πραγματικότητα, πολλοί φεμινισμοί. Μερικές μορφές φεμινισμού βασίζονται σε στρουκτουραλιστικές αντιλήψεις και προωθούν ιδέες όπως, για παράδειγμα, της μοναδικής φύσης, ή/και ουσίας, των γυναικών. Άλλες μορφές φεμινισμού, μεταστρουκτουραλιστικοί ή μη-στρουκτουραλιστικοί φεμινισμοί, έχουν αμφισβητήσει την ιδέα του “γυναικείου εαυτού” ή του “ανδρικού εαυτού”, και έχουν προτείνει απεναντίας την ύπαρξη πολλών θηλυκοτήτων ή ανδρισμών. Έχουν αναζητήσει επίσης τις ιστορίες του πως οι τρόποι ύπαρξης των γυναικών έχουν δημιουργηθεί σε συγκεκριμένα πλαίσια πολιτισμού, κοινωνικής τάξης, φυλής, σεξουαλικότητας και άλλες σχέσεις εξουσίας.

Ο Στρουκτουραλισμός θεωρεί…
Ο σκοπός της έρευνας είναι η αναζήτηση “βαθιών δομών” ή “αληθειών με ουσία” για του ανθρώπους
Μια τέτοια έρευνα για “βαθιές δομές” ή “αλήθειες με ουσία” μπορεί να είναι αντικειμενική
Η “βαθιά δομή” (πχ ο εσώτερος εαυτός) δίνει σχήμα στη ζωή
Οι ιδέες, τα προβλήματα, οι ποιότητές μας, συνδέονται με κάποιον εσώτερο εαυτό
Οι ταυτότητές μας είναι παγιωμένες και ουσιώδεις – μπορούν να βρεθούν στον εσώτερο εαυτό μας
Οι ταυτότητές μας έχουν πάντοτε συνέπεια

Ο μεταστρουκτουραλισμός θεωρεί…
Είναι σημαντικό να εστιάσουμε την προσοχή μας στις πραγματικές συνέπειες της διαδικασίας αναζήτησης των “βαθιών δομών” ή των “αληθειών με ουσία”. Μια από αυτές τις συνέπειες στα επαγγέλματα της υγείας ήταν η ανάπτυξη διαφόρων νορμών και ιδεών για το πως πρέπει να είναι οι ζωές των ανθρώπων προκειμένου να είναι υγιείς.
Τι ψάχνουμε, τι πιστεύουμε και από που προερχόμαστε θα διαμορφώσουν το πως ψάχνουμε και τι θα βρούμε.
Η γλώσσα και η χρήση της γλώσσας έχει έναν ουσιαστικό ρόλο στην διαμόρφωση της ζωής. Αυτό που λένε και κάνουν οι άνθρωποι και το πως σχετιζόμαστε μεταξύ μας διαμορφώνει τη ζωή. Τα νοήματα που δίνουμε στα γεγονότα της ζωής μας, και το πως τα οργανώνουμε σε ιστορίες για εμάς και τους άλλους ανθρώπους, δίνει σχήμα στη ζωή.
Οι ιδέες, τα προβλήματα, οι ποιότητές μας είναι όλα προϊόντα του πολιτισμού και της ιστορίας μας. Έχουν δημιουργηθεί διαχρονικά και σε συγκεκριμένα πλαίσια.
Οι ταυτότητές μας συνεχώς δημιουργούνται σε σχέση με άλλους, με τους θεσμούς και με ευρύτερες σχέσεις εξουσίας.
Οι ταυτότητές μας κατασκευάζονται, και συνεχώς φτιάχνονται, από πολλές (μερικές φορές αντιφατικές) ιστορίες.

Η μεταστρουκτουραλιστική σκέψη μας προ(σ)καλεί…
Να βοηθήσουμε τους ανθρώπους (όπου είναι σχετικό) να σταματήσουν να μετρούν τις ζωές τους με βάση αυτό που ορισμένες κοινωνικές νόρμες ορίζουν πως πρέπει να είναι.
Να αμφισβητούμε την “αντικειμενικότητα” του θεραπευτή, την “αυθεντία” και τις “πρακτικές ερμηνείας” του.
Να αμφισβητούμε τις αυτονόητες ιδέες και παραδοχές που μπορεί να υποστηρίζονται μέσα στη γλώσσα που χρησιμοποιούμε στη θεραπεία.

Να προσέχουμε πως οι ιστορίες, οι τελετουργίες και άλλες επιτελεστικές απόψεις έχουν συνάφεια με την κατανόηση της πορείας της θεραπείας.

Να εξωτερικεύουμε ιδέες, προβλήματα και ποιότητες σε θεραπευτικές συζητήσεις.
Να παίρνουμε στα σοβαρά πως κάθε θεραπευτική συζήτηση θα διαμορφώσει την ταυτότητα (σε κάποιο βαθμό) και του προσώπου που συμβουλεύεται τη θεραπεύτρια και της θεραπεύτριας.

Να εξετάζουμε καλά πως μπορούμε να εισάγουμε επαινετικούς μάρτυρες (appreciative witnesses) στην δουλειά που γίνεται στο χώρο θεραπείας.

Να αναπτύξουμε πρακτικές λογοδοσίας (accountability practices) για να ελέγχουμε τις πραγματικές συνέπειες των θεραπευτικών συζητήσεων στα άτομα που μας συμβουλεύονται.

Να εξετάζουμε πως οι ιστορίες των ζωών μας διαμορφώνουν τις ζωές μας και πως η θεραπεία μπορεί να ενεργοποιήσει την πλούσια περιγραφή των προτιμώμενων ιστοριών ταυτότητας.
  1. Ο μεταστρουκτουραλισμός είναι πάντα δύσκολος να τον καταλάβω; αν ναι, γιατί;

Ο μεταστρουκτουραλισμός δεν είναι πάντα δυσκολο-κατανόητος, αλλά μερικές φορές είναι! Αυτό συμβαίνει για πολλούς λόγους. Μερικές από τις ιδέες έχουν προέλθει από φιλοσόφους και μπορεί να είναι λιγουλάκι δύσκολο να μπεις στον τρόπο γραφής τους και να καταλάβεις όλες τις επιπλοκές αυτού που προσπαθούν να υπονοήσουν. Μερικοί από τους συγγραφείς αυτούς έγραψαν αρχικά σε άλλες γλώσσες, εκτός των Αγγλικών (κυρίως στα Γαλλικά) και έτσι τα γραπτά τους έπρεπε να μεταφραστούν και αυτό δεν βοήθησε απαραίτητα με την ευκολία ανάγνωσης. Αλλά ένας άλλος λόγος γιατί οι μεταστρουκτουραλιστικές ιδέες είναι μερικές φορές δύσκολο να κατανοηθούν είναι επειδή δεν τις έχουμε συνηθίσει. Οι στρουκτουραλιστικοί τρόποι του σκέπτεσθαι είναι πάρα πολύ κοινοί για περίπου 300 χρόνια και έτσι ο μεταστρουκτουραλισμός μπορεί να φαίνεται πολύ ανοίκειος και μερικές φορές να προκαλεί σύγχυση. Ακόμη περισσότερο, για πολλές από εμάς, μόνο μετά την εισαγωγή μας στον μεταστρουκτουραλισμό αρχίσαμε να σκεφτόμαστε για το στρουκτουραλισμό. Η μάθηση και των δυο πλαισίων για την κατανόηση του κοινωνικού μας κόσμου, και των διαφορών μεταξύ τους, μπορεί να είναι προκλητική. Όπως με το ο,τιδήποτε διαφορετικό από αυτό που έχουμε συνηθίσει, η κατανόηση του μεταστρουκτουραλισμού περιέχει την έκταση των μυαλών μας να επεξεργαστούν με τι συμφωνούμε, με τι διαφωνούμε και να καταλήξουμε στη δική μας κατανόηση.

  1. Τι βρίσκετε πιο χρήσιμο στις μεταστρουκτουραλιστικές ιδέες σε σχέση με τις θεραπευτικές πρακτικές;

Να κάποια από τα πράγματα που ένας αριθμός θεραπευτριών βρίσκουν πιο χρήσιμο στις μεταστρουκτουραλιστικές ιδέες:

  • Η αντίληψη ότι οι ταυτότητές μας δεν είναι παγιωμένες, ότι είναι συνεχώς στη διαδικασία να δημιουργούνται με βοηθάει να καταλαβαίνω διαφορετικά τι συμβαίνει στο δωμάτιο της θεραπείας. Με κάνει να σκέφτομαι ότι εμείς ως θεραπεύτριες κάνουμε τη δουλειά να βοηθάμε τους ανθρώπους στη δημιουργία και ανα-δημιουργία των ταυτοτήτων τους. Μου αρέσει αυτή η ιδέα.

  • Η ιδέα ότι η ταυτότητα είναι κάτι που δημιουργείται σε σχέση με άλλους ανθρώπους, παρά κάτι εσωτερικό, σημαίνει ότι προσπαθώ τώρα να δημιουργήσω ένα κοινό να παρίσταται στις αλλαγές που κάποιος άνθρωπος κάνει στη ζωή του. Αν αυτό αφορά ανθρώπους που είναι στην πραγματικότητα εντός του δωματίου, ή εμάς να ενημερώνουμε άλλους για αυτές τις εξελίξεις μέσω της γραφής, πάντα σκέφτομαι με ένταση ποιος ή ποια θα ήταν καλό να παρακολουθήσει αυτή τη νέα εξέλιξη!

  • Η αναγνώριση ότι οι ταυτότητές μας δημιουργούνται κοινωνικά σημαίνει ότι τώρα ψάχνω περισσότερο για το πως οι ζωές μας επηρεάζονται από την ιστορία, τον πολιτισμό, το κοινωνικό φύλο, την σεξουαλικότητα, την κοινωνική τάξη και άλλες ευρύτερες σχέσεις εξουσίας.

  • Νομίζω ότι πάντα ήμουν μια θεραπεύτρια που ήμουν ευαίσθητη προς τους ανθρώπους που έρχονταν να με δουν και πάντα προσπαθούσα να ακούσω τι διαφορά κάνει η θεραπεία στις ζωές τους. Τώρα, είμαι ακόμα πιο αποφασισμένη να ελέγχω τα πράγματα στο δωμάτιο της θεραπείας. Δεν νομίζω ότι καταλαβαίνω πλήρως το μεταστρουκτουραλισμό, αλλά μου αρέσει η ιδέα ότι δεν μπορώ να γνωρίζω την αλήθεια για τις ταυτότητες των άλλων ανθρώπων. Αυτό πραγματικά μου ταιριάζει, πάντα μου ταίριαζε. Τώρα έχω απλά ένα διαφορετικό τρόπο να καταλαβαίνω το γιατί.

  • Μέσα από την ενασχόλησή μου με μεταστρουκτουραλιστικές ιδέες, φτάνω να καταλάβω ότι οι κατανοήσεις μου δεν είναι ποτέ αντικειμενικές, ουδέτερες ή ελεύθερες αξιών. Αυτό με ενθαρρύνει να εξετάσω τις δικές μου προοπτικές και να προλάβω το να επιβάλλω τις ιδέες μου σε άλλους. Με κρατάει σε εγρήγορση και αυτό είναι καλό!

  • Οι μεταστρουκτουραλιστικές ιδέες με βοηθούν να είμαι συνεχώς προσεκτική για στιγμές, χώρους, γεγονότα, τρόπους ύπαρξης που δεν ταιριάζουν στο “φυσιολογικό”. Τώρα είναι πιο πιθανό να τα τιμήσω. Φυσικά, δεν αναφέρομαι σε πράγματα που είναι με κάποιο τρόπο επιβλαβή για άλλους ανθρώπους, απλά στις παραξενιές της ζωής. Είμαι έτοιμη τώρα να προσέξω τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι διαπραγματεύονται τις ζωές τους και να εξερευνήσω την ιστορία τους και τι σημαίνουν για τους ανθρώπους. Θεωρώ ότι αυτές είναι πολύ ενδιαφέρουσες συζητήσεις.

Τελευταία λόγια

Αυτά είναι όλα! Ελπίζουμε ότι αυτές οι ερωτήσεις και απαντήσεις να ήταν χρήσιμες. Είναι μεγάλο ζήτημα αλλά το βρίσκουμε επίσης πραγματικά συναρπαστικό. Οι μεταστρουκτουραλιστικές ιδέες φαίνεται να ανοίγουν νέες δυνατότητες για δημιουργικές μορφές να ακούμε και να εργαζόμαστε με τους ανθρώπους

Για αυτές τις ερωτήσεις και απαντήσεις

Συλλέξαμε αυτές τις απαντήσεις σε κοινές ερωτήσεις για το μεταδομισμό και τη θεραπεία σε απάντηση συχνών αιτημάτων. Η Leonie Thomas, με τη βοήθεια ανθρώπων από τις εκδόσεις του Dulwich Centre, παρήγαγε τις ερωτήσεις και τις έστειλε σε έναν αριθμό θεραπευτ(ρι)ών. Ένας αριθμός συζητήσεων έγιναν επίσης εδώ στο Dulwich Centre. Οι απαντήσεις συνδυάστηκαν και ένα πρόχειρο άρθρο κυκλοφόρησε σε ευρεία κλίμακα για περαιτέρω συζήτηση και βελτίωση.

Ευχαριστίες

Θα θέλαμε να αναγνωρίσουμε τη συμβολή των ακόλουθων ανθρώπων που συμμετείχαν στην παραγωγή αυτού του άρθρου: Leonie Thomas, Bec Gooden, Gene Combs, Susanna Chamberlain, Michael White, Helen Gremillion & Kiwi Tamasese. Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε ειδικά τον David Denborough για το ρόλο που έπαιξε στη συνάθροιση αυτών των συμβολών.

Περαιτέρω διάβασμα

Burr, C. (1995) An Introduction to Social Construction, London: Routledge

Foucault, M. (1980) Power/Knowledge: Selected Interviews and other writings 1972-1977 (ed. Colin Gordon), New York: Pantheon

Weedon, C. (1987) Feminist Practice & Poststructuralist Theory, Oxford: Blackwell.

Στην ελληνική γλώσσα ο όρος post-structuralism έχει γνωρίσει ποικίλες μεταφράσεις: “μετα-στρουκτουραλισμός”, “μεταδομισμός”, “μεταμοντερνισμός”, κλπ. Εδω θα προτιμήσουμε τον “μεταστρουκτουραλισμό” ως μετάφραση.

Διεπιστημονικό Συμπόσιο για την Ποιοτική Έρευνα στην Ψυχολογία και την Εκπαίδευση – ΡΕΘΥΜΝΟ, 12 – 13 Νοεμβρίου 2010

Δυνατότητες και Όρια των Ποιοτικών Μεθοδολογιών στην Ψυχολογία και την Εκπαίδευση: Διευρύνοντας τις Προοπτικές στη Μεθοδολογία και τον Ερευνητικό Σχεδιασμό»

Υπεύθυνος διοργάνωσης του Συμποσίου: Μάριος Πουρκός, Καθηγητής στο Παιδαγωγικό Τμήμα Προσχολικής Εκπαίδευσης Πανεπιστημίου Κρήτης. Ηλεκτρονική διεύθυνση: pourkos@psy.soc.uoc.gr 

Η Εργαστηριακή Μονάδα Οικολογικής Ψυχολογίας και Βιωματικής, Ευρετικής και Διαλογικής-Επικοινωνιακής Ψυχοπαιδαγωγικής σε συνεργασία με το Διδασκαλείο του Παιδαγωγικού Τμήματος Προσχολικής Εκπαίδευσης της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Πανεπιστημίου Κρήτης οργανώνουν στις 12 και 13 Νοεμβρίου 2010 Διεπιστημονικό Συμπόσιο με διεθνή συμμετοχή με θέμα «Δυνατότητες και Όρια των Ποιοτικών Μεθοδολογιών στην Ψυχολογία και την Εκπαίδευση: Διευρύνοντας τις Προοπτικές στη Μεθοδολογία και τον Ερευνητικό Σχεδιασμό».

Στο συμπόσιο αυτό θα συμμετάσχουν, επίσης, τέσσερις ξένοι ομιλητές που έχουν άμεση σχέση με τους προβληματισμούς του Συμποσίου, και συγκεκριμένα οι Wilfred Carr, Keith C. Postlethwaite, Brett Smith και Jacquelyn Allen-Collinson.

Στόχος του διεπιστημονικού αυτού συμποσίου είναι η πραγμάτευση και ο κριτικός αναστοχασμός καίριων θεωρητικών, επιστημολογικών, ηθικών και μεθοδολογικών ζητημάτων που αφορούν συγκεκριμένες ποιοτικές προσεγγίσεις στην έρευνα της Ψυχολογίας και στην εκπαίδευση (π.χ. εθνογραφική, φαινομενολογική, ερμηνευτική, οικολογική, κοινωνικο-πολιτισμική, βιογραφική,  αφηγηματική, έρευνα-δράση, κ.ά.), έχοντας ως βασικό άξονα προβληματισμού τις δυνατότητες δημιουργικής τους σύνθεσης και κατά συνέπεια διεύρυνσης και εμπλουτισμού του ερευνητικού σχεδιασμού. Στην παρουσίαση των προσεγγίσεων αυτών, που θα γίνει με τη μορφή πάνελ, ο προβληματισμός και η συζήτηση θα εστιαστεί στα ακόλουθα βασικά ζητήματα:  

1. Τι νέες τάσεις και προσπάθειες διεύρυνσης του ερευνητικού σχεδιασμού ή σύνθεσης με άλλες μεθοδολογικές προσεγγίσεις υπάρχουν και πως αυτό γίνεται σε μια συγκεκριμένη ποιοτική μεθοδολογική προσέγγιση στο πλαίσιο της Ψυχολογίας και της εκπαίδευσης (π.χ. η έρευνα-δράση σε συνδυασμό με την εθνογραφική προσέγγιση ή την κριτική ανάλυση λόγου ή την διαλογικότητα του Bakhtin ή την μετανεωτερικότητα κ.ά., καθώς και το ζήτημα του συνδυασμού των ποιοτικών μεθόδων έρευνας με τις καλλιτεχνικές-πολυτροπικές προσεγγίσεις); 

2. Τι περιορισμοί και κριτικές έχουν μέχρι στιγμής ασκηθεί στις ποιοτικές μεθοδολογίες, λαμβάνοντας υπόψη τα δεδομένα της σύγχρονης κοινωνίας του ύστερου καπιταλισμού; 

3. Τι νέες τάσεις υπάρχουν σχετικά με τα επιστημολογικά και μεθοδολογικά ζητήματα της έρευνας στην Ψυχολογία και την εκπαίδευση ενόψει των προβλημάτων και των κριτικών που έχουν υποστεί οι μεταδομιστικές, αποδομητικές και μετανεωτερικές προσεγγίσεις; Μετά την ποιότητα τι; Όροι και προοπτικές μιας μετα-αναστοχαστικής μεθοδολογίας.

4. Γιατί είναι αναγκαία μια συγκεκριμένη ποιοτική μεθοδολογική προσέγγιση στην έρευνα της Ψυχολογίας και της εκπαίδευσης; 

5. Τι είδους αλήθειες, που αφορούν την Ψυχολογία και την εκπαίδευση, παράγονται από τη συγκεκριμένη ποιοτική μεθοδολογική προσέγγιση; Ποια είναι η φύση της ποιότητας των αληθειών που παράγονται στο πλαίσιο του ποιοτικού «παραδείγματος»;

6. Τι είδους κριτήρια αξιοπιστίας και εγκυρότητας ισχύουν στην συγκεκριμένη ποιοτική μεθοδολογική προσέγγιση και σε τι διαφέρουν τα κριτήρια αυτά από τα κριτήρια που εφαρμόζονται στις ποσοτικές και θετικιστικά προσανατολισμένες προσεγγίσεις;

7. Τι είδους αξιακά (ηθικά κ.ά.) και πολιτικά ζητήματα συνδέονται με τη συγκεκριμένη ποιοτική μεθοδολογική προσέγγιση;

8. Ποιες είναι οι δυνατότητες, τα πεδία εφαρμογής και τα όρια της συγκεκριμένης ποιοτικής μεθοδολογικής προσέγγισης;

9. Κατά πόσο η συγκεκριμένη ποιοτική μεθοδολογική προσέγγιση συνδέεται και απαντά σε μια ποικιλία σημαντικών ερωτημάτων, όπως αυτά που αφορούν τη συνείδηση, την υποκειμενικότητα και την αναστοχαστικότητα (reflexivity) του ερευνητή και των συμμετεχόντων της έρευνας, το οικολογικό, κοινωνικο-πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο, τις ευρύτερες κοινωνικές δομές και θεσμούς, κ.ά.

Το Συμπόσιο αυτό αποτελεί συνέχεια ενός άλλου διεπιστημονικού συμποσίου που έγινε στις 16 και 17 Μαρτίου 2008 με θέμα «Θεωρία και Ποιοτικές Μέθοδοι Έρευνας: Προοπτικές και Όρια». Από το συμπόσιο αυτό προέκυψαν τα ακόλουθα δύο βιβλία με επιμελητές τους Μάριο Πουρκό και Μανόλη Δαφέρμο, τα οποία θα κυκλοφορήσουν από τις εκδόσεις ΤΟΠΟΣ μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου: (1) «Ποιοτική Έρευνα στις Κοινωνικές Επιστήμες: Επιστημολογικά, Μεθοδολογικά και Ηθικά Ζητήματα» και (2) «Ποιοτική Έρευνα στην Ψυχολογία και την Εκπαίδευση: Επιστημολογικά, Μεθοδολογικά και Ηθικά Ζητήματα». Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τα βιβλία αυτά βλέπε τις ακόλουθες ηλεκτρονικές διευθύνσεις την ιστοσελίδα του Εύδοξος [http://www.eudoxus.gr]:
 
https://service.eudoxus.gr/search/#s/%CE%A0%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%BA%CF%8C%CF%82/0

https://service.eudoxus.gr/files/toc-21381.pdf

https://service.eudoxus.gr/files/chapter-21381.pdf

https://service.eudoxus.gr/files/toc-21309.pdf

https://service.eudoxus.gr/files/chapter-21309.pdf

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το συμπόσιο επικοινωνήστε με το υπεύθυνο διοργάνωσης του Συμποσίου, Μάριο Πουρκό, Καθηγητή στο Παιδαγωγικό Τμήμα Προσχολικής Εκπαίδευσης Πανεπιστημίου Κρήτης στο τηλέφωνο 6936550791 ή στην ηλεκτρονική διεύθυνση: pourkos@psy.soc.uoc.gr

 

Εβδομάδα Lombrot στη Θεσσαλονίκη 13-18/4/2010

Το Ινστιτούτο Μελέτης, Εκπαίδευσης & Εφαρμογών της Εμψύχωσης διοργανώνει στη Θεσσαλονίκη:
Εβδομάδα Μη κατευθυντικής Εμψύχωσης Ομάδων με τον Michel Lombrot,

τον εμπνευστή της Μη-Κατευθυντικής Παρεμβατικότητας (NDI)

Μπορείτε να μάθετε περισσότερα στο pdf που ακολουθεί.

εβδομάδα lombrot Θεσσαλονίκη 2010

για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να επισκεφτείτε και τη διεύθυνση:

http://www.empsihosi.org

Μάθημα για τον Κοινωνικό Αποκλεισμό μακριά από τον Λόγο των Αυθεντιών

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ

Ο κυρίαρχος επιστημονικός λόγος, δηλαδή ο Λόγος των Ειδικών εδώ και αιώνες αναπαράγεται μονοδιάστατα σε πολλούς κλάδους, μέσω και της εξαναγκαστικής σιωπής των υποκειμένων στα οποία αναφέρεται. Αυτό παρατηρείται συστηματικά στους κλάδους της Υγείας, της Ψυχολογίας, της Ψυχιατρικής, της Κοινωνιολογίας αλλά και αλλού. Προκύπτει και αναπαράγεται μέσα από τις μονοδιάστατες επιστημονικές θεωρίες, πρακτικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις. Προκύπτει μέσα από την αντικειμενοποίηση της ιστορίας, των κοινωνικών διεργασιών, της ανθρώπινης ύπαρξης και εμπειρίας και την ανάδειξη της δήθεν ουδετερότητας της επιστήμης. Προκύπτει από την συρρίκνωση αυτής της εμπειρίας — όταν δεν συνάδει με την εκάστοτε αντίληψη για το «φυσιολογικό», το «υγιές», το «κανονικό»— σε συμπτώματα, την κατηγοριοποίηση και ταξινόμησή της, τις πρακτικές που εφαρμόζονται και που προσβάλουν πολλές φορές την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ασκώντας ψυχολογική ή και φυσική βία όπως στην Ψυχολογία ή την Ψυχιατρική και τους θεσμούς που αυτή αναπαράγει. Η διαρκής αναπαραγωγή αυτού του επιστημονικού Μονόλογου, η κυριαρχία του και η συστηματική διάχυσή του στο κοινωνικό σώμα είναι στην ουσία μια πολιτική πρακτική που υπηρετεί μια συγκεκριμένη ιδεολογία. Μια ιδεολογία που αναπαράγει το κυρίαρχο σύστημα και παρεμποδίζει την ακύρωση των μηχανισμών περιθωριοποίησης.

Στα πλαίσια του παραπάνω προβληματισμού, της ανατροπής του επιστημονικού  μονολόγου και της ανάδειξης  του Λόγου των Αποκλεισμένων, το Πρόγραμμα Προαγωγής Αυτοβοήθειας σας προσκαλεί

την Παρασκευή 13/11/2009, στις 18.00 στην αίθουσα 106 του νέου κτιρίου της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. στο μάθημα του Κοινωνικού Αποκλεισμού του τμήματος Ψυχολογίας του Α.Π.Θ. Στο μάθημα αυτό θα διδάξουν  οι κύριοι ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΩΡΓΟΣ και ΦΑΡΜΑΚΗΣ ΜΗΝΑΣ, ιδρυτικά μέλη της Πανελληνίας Επιτροπής (Πρώην) Χρηστών και Επιζώντων της Ψυχιατρικής.

9-11/10: Art for More Festival

Διεθνές φεστιβάλ για την τέχνη και την ψυχική υγεία, με αφορμή την παγκόσμια μέρα για την ψυχική υγεία, στις 10 οκτωβρίου.

Διοργανώνεται από την ΚΣΔΕΟ “Έδρα” στο Art House (Kων/πόλεως 46, Γκάζι).

Δείτε την αφίσα και στα αρχεία, την παρουσίαση και το πρόγραμμα του φεστιβάλ. AFISA

παρουσίαση festival art for more

timetable

Ημερίδα της Συστημικής Εταιρείας Β. Ελλάδος

“Ελευθερία & Θάνατος: Συζητώντας για το τέλος της Ζωής”

10-11 Οκτωβρίου 2009

Θεματικές:

Διαχείριση Πένθους, Θρήνος & Οικογένεια, Ανακουφιστική Φροντίδα, Υπαρξιακή Προετοιμασία, Ανατολικές Φιλοσοφίες, Αυτοδιάθεση Ζωής, Ιατρική Ματαιοπονία, Πένθος στο Σχολείο, Θάνατος στην Τέχνη.

Γερμανικό Ινστιτούτο Γκαίτε, Β. Όλγας 66.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το πρόγραμμα, τους ομιλητές, κλπ., μπορείτε να δείτε στα pdf που ακολουθούν.

Poster

Programma(2)

Online συμβουλευτικη & ψυχοθεραπεία

για να δείτε το πρόγραμμα online συμβουλευτικής και ψυχολογικής υποστήριξης που προσφέρουμε, πατήστε εδώ.
από τα χθεσινά “Νέα”

Πολεμούν την Κατάθλιψη με Ψυχοθεραπεία online:

Μελέτη έδειξε πως η ψυχανάλυση μέσω Ίντερνετ βοηθά αποτελεσματικά

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Περικλής Δημητρολόπουλος

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Τρίτη 8 Σεπτεμβρίου 2009

Δεν απαιτείται επαφή με τον θεραπευτή και ο ασθενής δεν χρειάζεται φυσικά να ξαπλώσει στον καναπέ, ενώ μέχρι πρόσφατα αυτό ήταν αδιανόητο για τους ειδικούς. Κι όμως, η ψυχοθεραπεία ον λάιν, κατά την οποία ασθενής και θεραπευτής επικοινωνούν μέσω του υπολογιστή, έχει αποτελέσματα, όπως βεβαιώνει μια μελέτη.

Η μελέτη δημοσιεύθηκε στην έγκυρη ιατρική επιθεώρηση Lancet και όπως επισημαίνεται η μέθοδος δεν μπορεί να υποκαταστήσει σε καμία περίπτωση την παραδοσιακή ψυχανάλυση. Είναι απολύτως λειτουργική όμως, με τη μέθοδο της γνωστικής ψυχοθεραπείας και για μια συγκεκριμένη ασθένεια, την κατάθλιψη. Η μελέτη πραγματοποιήθηκε σε ένα δείγμα 297 ασθενών. Από αυτούς, οι 149 ακολούθησαν μια θεραπεία ον λάιν και οι υπόλοιποι 148 παραδοσιακές μεθόδους θεραπείας. Στο τέλος του τετράμηνου πειράματος, το 38% των ασθενών που ακολούθησαν τη θεραπεία με ενδιάμεσο τον υπολογιστή τους δήλωσε βελτίωση, ενώ στην άλλη ομάδα θετικά αποτελέσματα είδε μόνο το 24% των ασθενών. Τέσσερις μήνες αργότερα, η διαφορά διευρύνθηκε ακόμη περισσότερο: Στην ομάδα ον λάιν το 42% των ασθενών παρουσίασε βελτίωση, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στη δεύτερη ομάδα ήταν 26%.

Οι συνεδρίες
Η καθεμία από τις 10 συνεδρίες ον λάιν διαρκεί 55 λεπτά. Σε αυτό το διάστημα θεραπευτής και ασθενής επικοινωνούν σε πραγματικό χρόνο μέσω των πληκτρολογίων τους. Η ομάδα των Βρετανών επιστημόνων που πραγματοποίησε την έρευνα επισημαίνει ότι στο τέλος κάθε συνεδρίας ο ασθενής μπορεί να έχει στη διάθεσή του ολόκληρο το κείμενο της συζήτησης με τον θεραπευτή του, γεγονός που του επιτρέπει να βλέπει από «απόσταση» και να επεξεργάζεται τις αρνητικές σκέψεις και συναισθήματα. «Η θεραπεία μέσω υπολογιστή μπορεί να φανεί χρήσιμη μόνο εάν υπάρξει άμεση επαφή ανάμεσα στον ασθενή και τον θεραπευτή τουλάχιστον στην αρχική φάση ή κάποια στιγμή στη συνέχεια», σχολιάζει στην εφημερίδα «Corriere della Sera» ο Ενρίκο Μολινάρι, καθηγητής Ψυχολογίας στο καθολικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου. Ο Ιταλός καθηγητής επισημαίνει επίσης ότι πρέπει να μελετηθούν οι παράπλευρες συνέπειες της συγκεκριμένης μεθόδου ψυχοθεραπείας. «Ο κίνδυνος βρίσκεται στο γεγονός ότι όλο και πιο πολλά πράγματα, όπως το σεξ για παράδειγμα, έχουν αρχίσει να γίνονται εικονικά», σημειώνει.

Θετικοί οι ειδικοί
Πολλοί ειδικοί, πάντως, είναι θετικοί στη χρήση της πληροφορικής για την ανακούφιση των ασθενών. Συμβουλές και τρόποι θεραπείας παρέχονται με τηλεδιασκέψεις ή ακόμη και SΜS, ενώ πρόσφατα ο ιταλικός σύλλογος ψυχοθεραπευτών «νομιμοποίησε» την ψυχοθεραπεία ον λάιν εφόσον τηρούνται ορισμένες προϋποθέσεις. Είναι υποχρεωτικό για παράδειγμα ο ασθενής να γνωρίζει τα στοιχεία και την έδρα του θεραπευτή του, ενώ πρέπει να είναι ενήμερος για το αν στη θεραπεία του συμμετέχουν περισσότεροι από ένας ειδικοί. Επιπλέον οι θεραπευτές πρέπει να ελέγχουν εάν το πρόσωπο που ζητά βοήθεια δεν έχει ακόμη ενηλικιωθεί ή έχει τεθεί υπό δικαστική συμπαράσταση.

Τι σημαίνει το “Δια/των/Λογων”;

Γνωρίζω ότι ίσως ο τίτλος της ιστοσελίδας μου να ξενίζει κάποιο κόσμο που περιπλανιέται στην γωνίτσα μου στο διαδίκτυο, αλλά πιστεύω ότι το ακόλουθο video από το youtube που μου έστειλε ένας φίλος, εξηγεί σε ικανοποιητικό βαθμό ποιά είναι η προσέγγισή μου στην ψυχολογική παρέμβαση:

Το video αφορά ακριβώς τους ορισμούς της “Δια/των/Λόγων” (discursive) ψυχολογίας, και έγινε από τον τομέα κριτικής ψυχολογίας του Open University, UK, όπου διδάσκει η Margaret Wetherell και άλλες/οι αξιόλογοι ερευνητές.

Tι δεν είναι “συστημική”

Ένα κείμενο από το Συστημικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης, που διασαφηνίζει την οπτική του τι είναι συστημική θεραπεία:

Δεν είναι συστημική μια φιλόδικη στάση που «ξέρει καλύτερα»

και που συνδέεται με την πεποίθηση κάποιων ότι έχουν μια προνομιούχο πρόσβαση στην πραγματικότητα, η οποία οφείλεται σε μια γνώση που τους έχει αποκαλυφθεί και υπονοούν ότι την έχουν αποκτήσει περίπου φαινομενολογικά.

Δεν είναι συστημική η διαμόρφωση μιας σχέσης υποταγής
σε οποιονδήποτε και σε οτιδήποτε, δηλαδή μια πρακτική που φαντάζεται ότι κατέχει μια γνώση για το σωστό, για τη σωστή τάξη και άρα πρέπει να υποταχθούν σ’ αυτήν οι πελάτες, εκείνοι που αναζητούν συμβουλή ή άλλοι κοινωνικοί συνομιλητές και όπου οι όποιες αντιδράσεις εναντίωσης τιμωρούνται με αυστηρό εξορισμό από την επικοινωνία.

Δεν είναι συστημική μια παθητική ή ουδέτερη επιστημολογικά ανοχή αποφθεγμάτων
που αμφισβητούν επιθετικά βασικές ανθρωπιστικές αξίες όπως η ισοτιμία, η προσωπική ευθύνη και ο σεβασμός.

Δεν είναι συστημική μια αφελής «θετική» σκέψη
που διατείνεται πως «όλα μπορούν να γίνουν». Τα τελευταία χρόνια έχει εμφανιστεί μια απλοϊκή επιφανειακότητα του ωραίου χαμόγελου, η οποία ισχυρίζεται ότι με τον προσανατολισμό στη λύση και στα αποθέματα μπορούν να γίνουν τα πάντα. Αυτή η θέση αποκαλύπτει το δυνητικά απάνθρωπο ποιόν της το αργότερο όταν έχουμε να κάνουμε με διλήμματα που δεν μπορούν να διαλυθούν.

Δεν είναι συστημική μια ακραία οικονομία της αγοράς που δικαιολογεί τα πάντα και τους πάντες
σύμφωνα με το σύνθημα: Είναι σωστό να πουλιέται ότι μπορεί να πουληθεί και ότι μπορεί να πουληθεί είναι σωστό. Ήδη από τις απαρχές της συστημικής θεραπείας και συμβουλευτικής έχει παρατηρηθεί ως εκ γενετής σφάλμα μια μονομερώς τονισμένη εγκυρότητα της ανταλλαγής, των σχέσεων ανταλλαγής και της μεταφοράς της οικονομίας της αγοράς. Όπως κι’ αν παρουσιάζεται η πεποίθηση αυτή, ως μεταφορά για βιβλία λογαριασμών, ως πίστη στη δικαιοσύνη ή πολύ απλά μόνον ως ακραία καπιταλιστική οικονομία της αγοράς, δεν ανταποκρίνεται στις υπαρξιακές συνθήκες ιδιαίτερα των σχέσεων οικειότητας και, εκτός αυτού, απλώς οδηγεί τους ανθρώπους περισσότερο προς την παγκοσμιοποιημένη εκμετάλλευσή τους.